Dzieje Sióstr Augustianek w Polsce
Początki wspólnoty
Pierwsze wzmianki o zawiązkach wspólnoty sióstr tercjarek sięgają 1665 r. Jako początek istnienia uformowanej wspólnoty przyjmuje się rok 1583. Założycielami byli: augustianin O. Szymon Mniszek z Łowicza herbu Poraj i Matka Katarzyna z Kłobucka.
O. Szymon był kaznodzieją króla Stefana Batorego oraz prowincjałem augustianów polskich w latach 1580-1591. Na jego prośbę Generał Zakonu Eremitów Świętego Augustyna w 1583 r. zezwolił na założenie wspólnoty augustianek. O. Szymon napisał pierwsze ustawy i zorganizował życie zakonne sióstr według Reguły św. Augustyna, na wzór włoskich klasztorów żeńskich rodziny augustiańskiej. Na jego ręce w 1589 r. złożyło profesję pięć sióstr, które pierwsze przyjęły habit jako Mantelatki III Zakonu Świętego Augustyna.
Początkowo siostry mieszkały przy ul. Piekarskiej, w podarowanym im drewnianym domu. Wkrótce potem staraniem O. Mniszka i za zgodą króla Stefana Batorego rozpoczęto budowę klasztoru przy ulicy św. Stanisława (dziś Skałecznej).
Wizytacja
W roku 1605 odbyła się wizytacja klasztoru z polecenia Generała Zakonu. Wtedy to 13 sióstr na czele z Matką Katarzyną jako pierwszą przełożoną potwierdziło uroczyście swoją profesję zakonną w kościele św. Katarzyny na ręce wizytatora generalnego. W roku 1607 prowincjał O. Jakub Mojski wydał drukiem w języku polskim nowe Konstytucje dla krakowskich augustianek, z własną dedykacją dla Matki Katarzyny z Kłobucka.
Ustawy te, uzupełniane kolejnymi zarządzeniami normowały styl życia we wspólnocie. Daje się zauważyć spotykaną w tej epoce rozbieżność między formalnymi przepisami a praktyką dotyczącą zachowania klauzury. Augustianki jako mniszki obowiązywała według przepisów klauzura raczej ścisła, w praktyce jednak miała ona charakter względny. Siostry sprawowały służbę Bożą w kościele św. Katarzyny, biorąc udział w nabożeństwach i procesjach. Wolno im było wychodzić z klauzury „dla potrzeb klasztoru” oraz przyjmować uczennice, które korzystały w wychowania i nauczania przyklasztornego. Wymagania klauzury były, więc umiarkowane w stosunku do przepisów.
Źródła podają fragmentaryczne wiadomości świadczące o tym, że siostry prócz służby Bożej oraz pracy wychowawczej oddawały się także dziełom miłosierdzia, pielęgnowały chorych w ich domach, pracowały przy kościele, wykonywały paramenty kościelne i miały nad nimi pieczę.
Strój pierwszych augustianek stanowił czarny habit spięty skórzanym czarnym paskiem i biały prostokątny welon, spięty z tyłu w formie kaptura. Stroju dopełniał płaszcz bez rękawów (mantelat). W późniejszych wiekach augustianki zmieniły welon na czarny, a na habity założyły szkaplerze.
Dzieje Zgromadzenia w XVII – XIX wieku
W czasie wojny szwedzkiej (1655-1656) klasztor krakowski został zniszczony, zrabowany i spalony. Po wojnie odbudowa zniszczonego klasztoru i renowacja życia zakonnego trwała około 10 lat. Z braku dostatecznych funduszy i zaplecza materialnego nie zaprowadzono jednak urządzeń ścisłej klauzury w klasztorze ani nie zbudowano osobnej kaplicy. Dopiero w 1727 r. urządzono oratorium zakonne w przekazanej siostrom przez augustianów kaplicy węgierskiej. W 1729 r. wzniesiono kryty ganek nad ulicą Skałeczną, dla połączenia kaplicy z klasztorem, co częściowo rozwiązało problem klauzury. Siostry uczęszczały jednak również do kościoła św. Katarzyny na Godzinki, kazania i inne nabożeństwa, biorąc czynny udział w życiu religijnym.
Rozbiory przyniosły klasztorowi dotkliwą klęskę materialną, przepadły dochody z majątków znajdujących się w granicach zaborów. Groźniejszy jeszcze od niedostatku materialnego był plan redukcji zakonów. W 1789 r. augustianki otrzymały dekret nakazujący zamknięcie nowicjatu i zezwalający na pozostanie w klasztorze „liczby stałej” 4 zakonnic. Byt klasztoru uratowała prowadzona przez siostry szkoła żeńska, dzięki której Zgromadzenie zaliczono do zakonów czynnych, wykonujących funkcje społeczne.
Nauczanie – szkoła
Szkoła klasztorna skupiała dzieci obywateli Kazimierza. Nauczycielkami były siostry zakonne. Uczono czytać, pisać i liczyć, dominowała jednak nauka różnych robót ręcznych i zajęć gospodarczych. Przy szkole mieszkała grupa uczennic pensjonarek, inne były dochodzące. Senat Rządzący Wolnego Miasta Krakowa w 1818 r. zreorganizował szkoły klasztorne w Krakowie i jako Szkoły Początkowe poddał je pod swój zarząd. W 1845 r. szkole przyznano status szkoły publicznej.
W 1907 r. wybudowano nowy gmach szkolny, wyposażając go w nowoczesne pracownie i pomoce. Powstał duży zakład naukowo-wychowawczy, obejmujący szkołę i pensjonat, utrzymywany z funduszu publicznego oraz opłat zamożniejszych pensjonarek. Nauka była bezpłatna, uboższe uczennice korzystały z pomocy i posiłków. Frekwencja w szkole wzrastała, osiągając z czasem około 300 uczennic i 30 pensjonarek. Podczas I wojny światowej gmach szkolny został zamieniony na szpital wojskowy. Po wojnie Siostry nie odzyskały już budynku. W tych warunkach adaptowały pensjonat dla potrzeb dalszej pracy dydaktycznej.
Przemiany w XX wieku
W latach dwudziestych zapanował w Zgromadzeniu pewien rozdźwięk na tle sporu o klauzurę. Część sióstr opowiadała się za klauzurą papieską (tzw. klauzurą większą). Większość jednak dostrzegała poważne trudności z jej zaprowadzeniem i przestrzeganiem, tak z uwagi na brak środków materialnych na konieczną przebudowę klasztoru, jak i na prowadzoną działalność edukacyjno-wychowawczą, proponując w tej sytuacji wprowadzenie klauzury biskupiej (tzw. mniejszej). Takie stanowisko zajął również ówczesny Metropolita Krakowski Adam Stefan Sapieha. W 1936 r. Święta Kongregacja wydała Dekret zobowiązujący siostry do zachowywania klauzury na prawie biskupim.
W latach okupacji niemieckiej krakowskie augustianki, także w czasie wysiedlenia z klasztoru, nieprzerwanie prowadziły pracę dydaktyczną. Po wyzwoleniu w 1945 r. wróciły na ul. Skałeczną 12, wznawiając pracę edukacyjną w szkole. W tym samym czasie założono również przedszkole. Szkoła została rozwiązana przez władze komunistyczne w 1954 r. a przedszkole w 1963 r. Po ich likwidacji Siostry kontynuowały pracę z dziećmi w salkach przy klasztorze. Katechizowały, niosły pomoc chorym w ramach opieki parafialnej, podejmowały prace chałupnicze.
Sobór Watykański II
Po Soborze Watykańskim II, kiedy klauzura biskupia została zniesiona, wspólnoty, w których poprzednio obowiązywała, zostały postawione wobec konieczności wyboru między charakterem zgromadzenia czynnego a klauzurowego. Zgromadzenie rozwinęło się już w tym okresie w kierunku swego pierwotnego charyzmatu. Jeszcze przed wojną w 1930 r. powstał dom zakonny w Lubniu koło Myślenic, w 1934 r. w Niepołomicach, a po wojnie w 1946 r. domy w Bielawie na Dolnym Śląsku. Domy filialne, podobnie jak klasztor macierzysty w Krakowie, podejmowały od początku różnorodną działalność wychowawczo-edukacyjną i apostolską.
W tej sytuacji wniesiono prośbę o reorganizację życia zakonnego opowiadając się za charakterem kontemplacyjno-czynnym. Prymas Kardynał Stefan Wyszyński w 1964 r. przekształcił klasztor w Krakowie wraz z jego domami filialnymi w Zgromadzenie czynne na prawie papieskim, z zachowaniem wszystkich dawnych praw i przywilejów. Zewnętrznym wyrazem tej reorganizacji była między innymi zmiana stroju zakonnego na nieco prostszy i mniej „klauzurowy”.
W 1984 r. Zgromadzenie otwarło nowy Dom w Kalei koło Częstochowy, gdzie siostry, podobnie jak na innych placówkach, podjęły pracę parafialną i katechetyczną. W 1989 r. w odzyskanych budynkach w Krakowie ponownie otwarto Przedszkole, a w 1995 r. Szkołę Podstawową, a w Niepołomicach od 1992 r. wznowiło swą działalność Przedszkole. Od 2000 r. Zgromadzenie prowadzi w Krakowie Gimnazjum.
Z najnowszej historii Zgromadzenia warto wspomnieć o dwóch wydarzeniach, które miały miejsce w 2004 r. Pierwsze – to rozpoczęcie starań o wyniesienie na ołtarze Matki Katarzyny z Kłobucka, Założycielki Sióstr Augustianek w Polsce. Drugie – to kolejna zmiana stroju zakonnego. Charakterystyczny wykrochmalony kołnierzyk i kornet z dzianiny został zastąpiony prostym welonem i skromną „stójką”, które są bardzo podobne do używanych obecnie w wielu wspólnotach zakonnych. Jak zatem rozpoznać dzisiaj augustiankę? Wyróżnia nas herb Zakonu św. Augustyna: płonące serce przebite strzałą, na tle księgi Ewangelii.
Coś o modzie zakonnej, czyli przemiany naszego stroju zakonnego
Pierwszy strój zakonny
Nie zachowały się dokładniejsze dane na temat stroju używanego w początkach istnienia wspólnoty polskich augustianek. Być może początkowo nie różnił się on zbytnio od szat noszonych w tym czasie przez kobiety. Kiedy w 1605 r. grupa pierwszych augustianek złożyła uroczyste potwierdzenie profesji, siostry zapewne nosiły już habity.
Zachowane w kościele św. Katarzyny dwie drewniane figury pochodzące z pierwszej połowy XVII w. ukazują augustianki w habitach bez szkaplerzy, przepasanych charakterystycznym augustiańskim pasem, z przodu wiązanym, z długą spuszczoną w dół końcówką. Nakrycie głowy stanowi podwika – biała chusta, zakrywająca szyję i boki twarzy, noszona w tym czasie przez zamężne niewiasty. Z góry przykrywa ją welon okalający twarz i spadający na plecy i ramiona. W późniejszych czasach nakrycie to ulegało różnym przekształceniom.
Tak ubierały się siostry Augustianki w I. połowie XVII w.
Habit noszony przez augustianki był czarny, choć w niektóre dni (np. w święta maryjne) używano także białego. Aż do XIX w. siostry używały białego welonu.
Strój w XIX i na początku XX wieku
Dopiero w 1872 r. przyjęły welony czarne. Białe welony nosiły odtąd nowicjuszki oraz siostry, które nie złożyły jeszcze ślubów uroczystych. Natomiast szkaplerze – jak odnotowano w kronice – zostały przyjęte w dniu Matki Bożej Różańcowej w pierwszą niedzielę października 1891 r.
Ceremoniał zakonny z tego okresu świadczy, że kandydatka mająca rozpocząć nowicjat i otrzymać habit występowała w stroju świeckim. Według przyjętego zwyczaju nawiązywał on do stroju ślubnego: biała suknia, wianek, welon, biżuteria. Zwyczaj ten utrzymywał się aż do Soboru Watykańskiego II – ostatnie obłóczyny według dawnego ceremoniału odbyły się w Zgromadzeniu w 1969 r. Po postrzyżynach i złożeniu stroju świeckiego kandydatka otrzymywała biały habit, szkaplerz, pasek, biały welon, czarny płaszcz ceremonialny i różaniec.
Pierwsze zachowane zdjęcia pochodzą z początku XX w. Habit był czarny, z wełny lub sukna, z szerokimi rękawami, na nim szkaplerz, zaprasowany pośrodku, podobnie jak to jest do dzisiaj. Przy pasku noszono różaniec – trzy części. Głowę okrywała chusta i sztywny kornet, a na nim upięty był biały materiał, zwany bawełnicą, sięgający ramion, podtrzymujący i usztywniający welon. Dawniej welon ten był podwójny – na wierzchu czarny, a pod spodem biały muślinowy, z którego zrezygnowano w okresie międzywojennym. Stroju dopełniał wykrochmalony okrągły kołnierz z lnianego płótna, zapinany z tyłu.
Zmiany posoborowe
Posoborowe zmiany stroju, związane z przekształceniem wspólnoty w Zgromadzenie kontemplacyjno-czynne, miały miejsce w latach 60-tych XX w. Zmiana stroju profesek dotyczyła głównie nakrycia głowy, gdyż forma habitu, poza pewnymi uproszczeniami i modyfikacjami, właściwie do dziś nie uległa zmianie.
Kornet zastąpiono białą czapeczką z dzianiny. Okrągły kołnierz, zapinany z tyłu, został również wykonany z dzianiny i zmniejszony w stosunku do dawnego płóciennego. Wydaje się, że ten dosyć oryginalny pomysł zastosowania dzianiny miał pewien związek z doświadczeniami sióstr, które po przejęciu placówek edukacyjnych przez państwo podejmowały różne prace chałupnicze, między innymi w spółdzielni dziewiarskiej. Czarny welon spinany z tyłu umocowano na plastikowym kołpaczku.
Na Mszę św. i inne uroczyste okazje siostry profeski wieczyste zakładały dodatkowo długie ceremonialne czarne płaszcze, a profeski czasowe krótsze peleryny. Jako oznaka profesji wieczystej wprowadzona została także srebrna obrączka. Nowy strój wszedł w użycie w 1967 r.
Strój z lat 1967-2004
Na Kapitule Generalnej w 2004 r. podjęto decyzję o kolejnej zmianie stroju. Dzianinowy kołnierz zastąpiono białą stójką przypiętą do szkaplerza. Zlikwidowano czapeczkę, a czarny welon uzupełniono białą wypustką. Nie używa się już pelerynek i płaszczy ceremonialnych. Zamiast długiego płaszcza, który dotychczas był wręczany przy profesji wieczystej jako oznaka pełnego włączenia do wspólnoty, profeska wieczysta otrzymuje srebrne godło Zgromadzenia: płonące serce przebite strzałą na tle księgi Pisma św., z wygrawerowanym na odwrocie hasłem z Reguły św. Augustyna: Jeden duch i jedno serce w Bogu.
Siostry Augustianki dzisiaj
Obejrzyj nasz filmik o zmianach stroju: https://www.youtube.com/watch?v=k4D-bOEADhU